چالوس نیوز | علی بن حسین بن علی بن ابیطالب (۳۳-۶۱ق) مشهور به علیاکبر فرزند امام حسین(ع) و لیلی بنت ابیمرة و از شهدای کربلا. برخی او را بزرگترین فرزند امام حسین(ع) دانستهاند. امام حسین(ع) او را شبیهترین مردم به پیامبر اکرم از نظر قیافه ظاهری، اخلاق و سخن گفتن معرفی کرده است.
علیاکبر در روز عاشورا نخستین فرد از بنیهاشم بود که به شهادت رسید. پدرش بر بالای جنازه او حاضر شد و قاتلان او را نفرین کرد. علیاکبر در پایین پای پدر دفن است و قبر او داخل ضریح امام حسین(ع) قرار دارد.
برخی شیعیان، شب ۸ محرم را به علیاکبر اختصاص داده و سوگواری آن شب را با محوریت وی برگزار میکنند. در برخی مناطق نیز برای او تعزیه میخوانند.
کتابهای «علی الاکبر ابن الشهید ابی عبدالله الحسین بن علی علیه السلام»، اثر سید عبدالرزاق موسوی مقرم، «علیاکبر(ع) (الگوی جوانان)» نوشته جواد محدثی و «پدر، عشق و پسر» اثر سید مهدی شجاعی از جمله آثاری است که درباره جناب حضرت علیاکبر نوشته شده است.
۱- زندگینامه علی اکبر علیه السلام
شیخ مفید، الارشاد، می گوید: علیاکبر فرزند امام حسین(ع) و لیلی بنت ابیمرة است. او در زمان خلافت عثمان (خلافت: ۲۳ یا ۲۴-۳۵ق) به دنیا آمد. تاریخ دقیق تولد علیاکبر مشخص نیست؛ با این حال در مقتل مقرّم، تاریخ تولد او یازدهم شعبان سال ۳۳ق ذکر شده است. ازاینرو در تقویم جمهوری اسلامی ایران، ۱۱ شعبان به عنوان روز ولادتش، روز جوان نامگذاری شده است. سن او در هنگام شهادت، ۱۸، ۲۳ و ۲۵ نقل شده و برخی محققان سن او را ۲۵ و بعضی ۲۸ سال دانستهاند. در مقتل مقرم سن علیاکبر ۲۷ سال ذکر شده است.
کنیه جناب علی اکبر، ابوالحسن است. بیشتر منابع قدیمی او را علیاکبر نام نهادهاند؛ تا از برادرش امام سجاد(ع)، متمایز شود؛ اما برخی همچون شیخ مفید و فضل بن حسن طبرسی، لقبش را اصغر گفته و اکبر را لقب امام سجاد(ع) دانستهاند. برخی از نسبشناسان و تاریخدانان، علیاکبر را بزرگترین فرزند امام حسین(ع) دانستهاند.[طبقات الکبری]
محمد بن یعقوب کلینی حدیثی از امام رضا(ع) نقل کرده که حکایت از ازدواج علیاکبر و داشتن فرزندی به نام حسن دارد؛ در مقابل چنانکه گروهی از نسبشناسان گفتهاند از وی فرزندی نمانده و نسل امام حسین(ع) تنها از طریق امام سجاد(ع) ادامه پیدا کرده است. در یکی از زیارتنامهها، چنین به علیاکبر سلام داده شده است: «صَلّی الله عَلَیْکَ وَ عَلی عِتْرتِکَ وَ أهْلِ بَیْتِکَ وَ آبائِکَ وَ أبْنائِکَ؛ سلام خدا بر تو و بر عترت و اهل بیت تو و پدران و فرزندانت»[ابنقولویه، کامل الزیارات،] که نشان از ازدواج و فرزند داشتن اوست. نویسنده کتاب ثارالله از این عبارت استفاده کرده که علی اکبر دارای خانواده و فرزندان متعدد بوده هرچند تا کنون به علویانی که از نسل او باشند دست نیافته است. وی همچنین تصریح نسبشناسان مبنی بر نبودن نسلی از علی اکبر را در برابر این فراز از زیارت بی اعتبار برشمرده است.[عندلیب همدانی، ثارالله]
۲- مدفن علی اکبر علیه السلام
شیخ مفید، در الارشاد، می گوید: علیاکبر در ۱۰ محرم به سال ۶۱ق در واقعه کربلا به شهادت رسید و بدنش در پایین پای پدرش به خاک سپرده شد. قبر او داخل ضریح امام حسین واقع شده و ششگوشه بودن ضریح را به همین دلیل دانستهاند. سر او را به همراه سرهای شهدای کربلا به کوفه و شام بردند. درباره اینکه سر علیاکبر به بدنش ملحق شده یا در قبرستان بابالصغیر دفن است، اختلافنظر وجود دارد، سید محسن امین گفته است که در سال ۱۳۲۱ق در قبرستان بابالصغیر در دمشق بارگاهی را دیده که بر ورودی آن بر سنگی نوشته شده که اینجا مدفن سرهای عباس بن علی، علیاکبر و حبیب بن مظاهر است و آن را به احتمال قوی صحیح دانسته است. به گفته وی پس از بازسازی نام برخی دیگر از شهدای کربلا به آن افزوده شده است. این مکان امروزه به نام مقام رؤوس الشهداء (مدفن سرهای شهدای کربلا) شناخته میشود.[حسینی جلالی، مزارات اهل البیت و …]
۳- حضور در واقعه کربلا
ابن اعثم، الفتوح، می گوید: علیاکبر در واقعه کربلا همراه پدرش بود. به گفته عقبة بن سمعان، امام حسین(ع)، در نزدیکی منزلگاه ثعلبیه یا قصر بنیمقاتل بر زین اسب خوابش برد. پس از آنکه بیدار شد، آیه استرجاع را بر زبان جاری کرد و بر اساس خوابی که دیده بود از کشته شدن خود و همراهانش خبر داد و با واکنش علیاکبر مواجه شد که «فَإِنَّنَا إِذاً لَا نُبَالِی أَنْ نَمُوتَ مُحِقِّین؛ هنگامی که بر حق هستیم از مرگ هراسی نداریم». شهید مطهری، سخن «اوَلَسْنا عَلَی الْحَقِّ؟ مگر نه این است که ما برحقّیم؟» علیاکبر را نظیر سخن اسماعیل در ماجرای ذبح خود میداند که به ابراهیم گفت «یا ابَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی انْ شاءَ اللهُ مِنَ الصّابِرینَ»[مجموعه آثار، ج۱۷، ص۲۲۵-۲۲۶.]
ابوالفرج اصفهانی، مقاتل الطالبیین می نویسد: نسب مادر علیاکبر به بنیامیه میرسید. ازاینرو، در روز عاشورا به علیاکبر پیشنهاد شد که به یزید بن معاویه بپیوندد؛ ولی او این پیشنهاد را رد کرد و گفت: «اِنَّ قَرابَةَ رَسولِ اللهِ اَحَقُّ اَنْ تُرعیٰ (رعایت خویشاوندی رسول خدا(ص) به حقیقت نزدیکتر است.). بنا به گفته منابع تاریخی، عمر بن سعد با دیدن وی در میدان جنگ از او خواست که صحنه جنگ را ترک کند تا در امان باشد. علیاکبر این پیشنهاد را رد کرد و فرمود:من علی فرزند حسین بن علی هستم، قسم به خانه خدا (کعبه)، ما به پیامبر(ص) سزاوارتریم؛ سوگند به خداوند این حرامزاده نمیتواند بر ما حکم راند، من شمشیر میزنم و از پدرم حمایت میکنم؛ آن هم شمشیر زدن نوجوانی از تبار هاشم و قریش.
۴- چگونگی شهادت علی اکبر علیه السلام
شیخ مفید، در الارشاد، می نویسد: یاران امام حسین(ع)، یکی پس از دیگری میجنگیدند و کُشته میشدند تا آن که جز خانوادهاش، کسی با حسین(ع) نماند. در این هنگام علی اکبر(ع) قدم به میدان نهاد. نیز گفته شده بیشتر منابع معتبر، علیاکبر را اولین شهید از بنیهاشم ذکر کردهاند. البته منابعی همچون الفتوح اثر ابن اعثم، مقتل الحسین خوارزمی و مناقب آل ابیطالب اثر ابن شهرآشوب، عبدالله بن مسلم را به عنوان اولین شهید از بنیهاشم ذکر نمودهاند.
جناب علیاکبر پس از اندکی جنگ با سپاهیان ابنسعد نزد پدرش بازگشت و گفت سنگینی اسلحه مرا آزار میدهد و تشنگی مرا از پای درآورد. آیا جرعه آبی یافت میشود؟ امام حسین گریه کرد و فرمود: «به زودی جدّت را ملاقات میکنی و آن حضرت شما را با جامی لبریز سیراب خواهد کرد که بعد از آن هرگز تشنگی نباشد.» علیاکبر به میدان بازگشت، و مُرّةُ بن مُنقذ شمشیری بر فرق او زد. سپس دیگران بر او حملهور شدند و او را قطعه قطعه کردند. در برخی مقاتل چنین آمده: «فَقَطَّعوه بأسْیافهم إرْباً إرْباً؛ با شمشیرهایشان او را قطعه قطعه کردند». علیاکبر در لحظات آخر گفت: «ای پدر! سلام بر تو باد، این جدم رسول خداست، او به جامی لبریز مرا سیراب کرد و میگوید: به سوی ما شتاب کن».[خوارزمی، مقتل الحسین(ع)]
در زیارت ناحیه غیرمشهور، مرّة بن منقذ عبدی به عنوان قاتل حضرت علیاکبر و دیگر کسانی که در قتل او نقش داشتند، لعن شدهاند. کشتهشدگان از لشکر عمر بن سعد توسط علیاکبر را تا دویست نفر نیز ذکر کردهاند.[ تاریخ قیام و مقتل جامع سید الشهداء]
۵- واکنش امام حسین علیه السلام
سید ابن طاووس، در اللهوف می گوید: در روز عاشورا همه باید با اذن امام روانه میدان رزم میشدند و بنابر منابع تاریخی علیاکبر نخستین داوطلب از بنیهاشم بود که از امام اجازه جنگ گرفت و برخلاف برخی از موارد که امام حسین(ع) سریع اذن نمیداد، درباره علیاکبر، امام بلافاصله، اجازه دادند؛ چنانکه در مقاتل اینگونه گزارش شده که «فاستأذن اباه بالقتال فاذن له؛ از پدرش اذن خواست و او اذن داد». خوشدل طهرانی، (۱۲۹۳-۱۳۶۵ش) از روحانیان و شاعران تهران، در شعرش پیشگام شدن علیاکبر برای شهادت را مصداق عدالت امام حسین(ع) دانسته و گفته است:
اول ز جوان خود گذشتن مصداق عدالت حسین است
همو گوید: امام حسین(ع) پس از شهادت علیاکبر بر بالای جنازه او آمد، صورت به صورت او گذاشت و کشندگان او را نفرین کرد: «قَتَلَ الله قَوْماً قَتَلوک» و فرمود: «عَلَی الدُّنیا بَعْدَک الْعَفا؛ پس از تو افّ بر این دنیا باد.» سپس از جوانان اهل بیت خواست که جنازه علیاکبر را به کنار خیمهها منتقل کنند. جنازه علی اکبر را به خیمهای که از آن به دارالحرب تعبیر میکنند منتقل ساختند این خیمه در پشت موضع لشگریان امام قرار داشت. [مقرم ، مقتل الحسین، ص ۳۲۴]
۶- گریستن امام حسین بر علیاکبر جوان
شعرانی، در دمع السجوم می نویسد: بر اساس گزارش کتابهای مقتل امام حسین(ع) سه بار برای علیاکبر گریسته است؛ در وداع نخستین که نوشتهاند: «نظر الیه نظر آیسٍ منه و أرخی عینَه و بَکَی…با نومیدی بدو نگریست و چشم به زیر انداخت و بگریست.» در وداع دوم و هنگام درخواست آب از سوی علیاکبر که نوشتهاند: «فَبَکَی الحسین(ع) وقال …» و سوم در کنار بدن علیاکبر(ع) که با صدای بلند گریه کرد که گفته شده: «رفع الحسین(ع) صوتَه بالبکاء و لم یسمع أحد إلی ذلک الزمان صوته بالبکاء؛ حسین(ع) صدای گریهاش را بلند کرد در حالی که تا آن زمان کسی صدای گریه او را نشنیده بود». [قمی، نفس المهموم]
شاعر آیینی معاصر نیّر تبریزی سروده است:
چهر عالمتاب بنهادش به چهر شد جهان تار از قِرانِ ماه و مهر
سر نهادش بر سر زانوی ناز گفت کای بالیده سرو سرفراز
چون شد آن بالیدنت در باغِ حُسن؟ ای به دل بنهاده مه را داغ حُسن
ای درخشان اختر برج شرف چون شدی سهم حوادث را هدف؟!
ای به طَرْفِ دیده خالی جای تو خیز تا بینم قد و بالای تو
مادران و خواهران پر غمت میبَرند نک انتظار مقدمت
ای نگارین آهوی مشکین من با تو روشن چشم عالم بین من
این بیابان جای خواب ناز نیست کایمن از صیاد تیرانداز نیست
خیز تا بیرون از این صحرا رویم نک بسوی خیمۀ لیلی رویم
رفتی و بردی ز چشم باب خواب اکبرا بی تو، جهان بادا خراب [نیّر تبریزی، آتشکده نیّر]
۷- ویژگیها و فضائل اخلاقی
سید بن طاوس، در اللهوف می گوید: امام حسین(ع)، علیاکبر را شبیهترین مردم به رسول خدا(ص) از نظر قیافه ظاهری، اخلاق و سخن گفتن معرفی کرده و از او نقل شده هنگامی که ما مشتاق دیدن پیامبر(ص) میشدیم، به چهره علیاکبر نگاه میکردیم. محمدحسین غروی اصفهانی مجتهد شیعی در شعرش او را اینگونه وصف کرده است:
تَمَثَّل النبي في سليله / في خَلقه و خُلقه و قيله
كما تجلى الله في نبيه / فقد تجلى هو في وليِّه
ترجمه: پیامبر(ص) با سیما و خُلق و گفتارش در فرزندش تمثل پیداکرده و همان گونه که خدا در پیامبرش متمثل شده، او نیز در ولیّ خدا تمثل یافته است.[غروی، الانوار القدسیه]
همچنین گفته شده معاویة بن ابیسفیان، علیاکبر را شایستهترین فرد برای حکومت میدانست؛ چرا که جدش، رسول خدا است و شجاعت بنیهاشم، سخاوت بنیامیه و زیبایی و بزرگی ثقیف را هم دارد.
در زیارت عاشورا پس از سلام بر امام حسین(ع) و قبل از سلام به اصحاب آن حضرت، سلام جداگانهای نیز به علی بن حسین داده شده است. برخی احتمال دادهاند که منظور از علی بن حسین در این سلام، علیاکبر است. نویسنده کتاب ثارالله براین باور است که با آنکه همه شهیدان کربلا مظلومانه به شهادت رسیدند اما فقط درباره علی اکبر و حضرت عباس در زیارتنامههایشان از سوی امام معصوم(ع) تعبیر به شهادت مظلومانه شده(أَشْهَدُ أَنَّکَ قُتِلْتَ مَظْلُوماً )و این تعبیر بیانگر عمق فاجعه در چگونگی شهادت این دو نفر است.[عندلیب همدانی]
ابوالفرج اصفهانی، در مقاتل الطالبیین می گوید: علیاکبر، احادیثی از جدش امام علی(ع) و نیز عایشه نقل کرده است. وی نیز اشعاری را در باره سخاوت و حق مداری و دین خواهی و شرافت خانوادگی علی اکبر از ناحیه مادرش لیلی دختر ابی مرة ثقفی نقل کرده که ترجمه آن چنین است:
«هیچ چشم بینائى در میان جمیع افراد بشرــ خواه از میان پابرهنگان یا کفش پوشان ــ کسی را ندیده است که قبل از آمدن مهمان غذایش را آماده سازد و عادتش چنین باشد که آشکارا و کریمانه آتش برافروزد که فقیر بیچاره و هم کسی که خانواده ندارد و تنهاست و قدرت برافروختن آتش و تهیه غذا ندارند آتش را ببینند و از غذا بهرهمند گردند. مقصود من پسر لیلی است صاحب جود و خیر و بخشش؛ مقصودم پسر لیلی است زنی پاک گوهر و گرانمایه و بانویی بزرگ زاده و شریف. او کسی است که دنیا را بر دین برنمیگزیند و حق را به باطل نمیفروشد».[شعرانی، دمع السجوم]
۸- سوگواری بر علی اکبر علیه السلام
برخی از محبان و شیعیان اهل بیت علیهم السلام، شب ۸ محرم را به حضرت علیاکبر جوان اختصاص داده و در این شب سوگواری با محوریت ایشان برگزار میکنند. از جمله دوبیتیهایی که در مجالس روضه جناب علیاکبر خوانده میشود، عبارت است از:
جوانان بنیهاشم بیایید / علی را بر در خیمه رسانید
خدا داند حسین طاقت ندارد / علی را بر در خیمه رساند.
همچنین در برخی مناطق ایران در روز هشتم محرم تعزیه علیاکبر(ع) اجرا میشود.
روزی آیت الله خامنهای در باره این جوان اهل بیت علیهم السلام فرمودند:
مظهر جوانِ فداکار در کربلا کیست؟ علیاکبر، فرزند امام حسین علیهالسّلام؛ جوانی که در بین جوانان بنیهاشم برجسته و نمونه بود؛ جوانی که زیباییهای ظاهری و باطنی را باهم داشت؛ جوانی که معرفتِ به حقّ امامت و ولایت حسینبنعلی علیهالسّلام را با شجاعت و فداکاری و آمادگی برای مقابله با شقاوت دشمن همراه داشت و نیرو و نشاط و جوانی خود را برای هدف و آرمان والای خود صرف کرد.[«بیانات در پادگان دوکوهه»، پایگاه اطلاعرسانی دفتر حفظ و نشر آثار آیتالله خامنهای]
۹- زیارت الشهداء
سید ابن طاووس، زیارتنامه ای برای جناب علی اکبر جوان، در اقبال الاعمال آورده که ترجمه آن این است:
«سلام بر تو ای اولین کشته شده، از نسل بهترین سلسله، از خاندان ابراهیم خلیل، درود خدا بر تو و بر پدر تو باد، که دربارۀ تو گفت: خدا بکشد آن گروهی را که تو را کشتند ای فرزندم، چه چیزی آنان را بر خدا عاصی کرد، و بر تجاوز به حَرَمَت و احترام رسول واداشت، بعد از تو چقدر زندگی دنیا بیارزش است».
دکتر محمد ادیب نیا
مدس حوزه و دانشگاه
- نویسنده : دکتر محمد ادیب نیا
